Bir Şeyi Açıklamak Başka Konudaki Bilgi Güvenini Neden Azaltabilir?

Fermuarı her gün kullanmak, dişlerin hangi mekanizmayla birleştiğini adım adım anlatabilmekle aynı şey değildir. İnsan bir işleyişi açıklamaya başladığında, tanıdıklık hissinin eksiksiz bir nedenler zinciri sağlamadığını fark edebilir. Fakat daha tuhaf bir olasılık vardır: Fermuarı açıklamaya çalışmak, karın nasıl oluştuğunu ne kadar iyi bildiğimize ilişkin değerlendirmemizi de değiştirebilir. Bu durumda yeni bir meteoroloji bilgisi edinilmiş olmaz. Değişen, başka bir konuda sahip olduğumuz bilgiye ilişkin yargıdır.

Ethan A. Meyers ve çalışma arkadaşlarının 2023 araştırması bu yayılmayı sınadı. Üç deneyde katılımcılar önce çeşitli işleyişleri ne kadar iyi anladıklarını puanladı, sonra birini açıklamaya çalıştı ve bütün konuları yeniden değerlendirdi. Araştırmanın ayırt edici yönü, açıklanmayan konuların da ikinci kez sorulmasıydı. Böylece yalnız açıklama sırasında ortaya çıkan belirli bilgi boşlukları değil, bu deneyimin başka bilgi yargılarına taşınıp taşınmadığı incelenebildi. [1]

Bir açıklamanın hedefi ile bir yargının hedefi

Açıklama derinliği yanılsaması denilen olgu, kişinin bir şeyin nasıl işlediğini gerçekte verebildiğinden daha ayrıntılı açıklayabileceğini düşünmesiyle ilişkilidir. Bir nesnenin ne işe yaradığını söylemek ile parçalarının nasıl birlikte çalıştığını anlatmak farklı taleplerdir. Araştırmacı açıklama istediğinde, ilk güveni oluşturan genel izlenimden daha somut bir bilgi sınaması ortaya çıkabilir.

Standart görevde kişi önce bir mekanizmaya ilişkin anlayışını puanlar, onu açıklar ve aynı mekanizmayı yeniden puanlar. Son puan düştüğünde, açıklamanın o konudaki boşlukları görünür kıldığı düşünülebilir. Ancak bu yorum tek başına şu soruyu yanıtlamaz: Kişi yalnız o konuya mı daha ihtiyatlı bakmıştır, yoksa bildiğini düşündüğü şeyler hakkında daha genel bir değerlendirmeye mi geçmiştir? Yeni deneyler bu iki hedefi birbirinden ayırdı. [1]

İlk deneyde çevrimiçi iki yüz kırk yetişkin, altı mekanik aygıtı birden yediye uzanan bir ölçekle değerlendirdi. Herkes kendisine verilen bir aygıtın işleyişini ayrıntılı anlatmaya çalıştı. Ardından yalnız o aygıtın değil, altısının da puanı yeniden alındı. Dolayısıyla açıklanan konu ile açıklanmayan beş konu aynı kişinin yanıtlarında karşılaştırılabiliyordu; bunlar bütünüyle ayrı insan grupları değildi. [1]

İlk sonuç neden yeterli görülmedi?

Katılımcılar ortalamada hem açıkladıkları hem açıklamadıkları aygıtlar hakkında daha az anlayış bildirdi. Fakat ilk deneyde açıklama yapmayan bir karşılaştırma grubu yoktu. Aynı soruyu ikinci kez yanıtlamak, yalnız daha fazla düşünme fırsatı verdiği için de puanı değiştirebilir. Ayrıca ilk puanda anlayış kelimesini genel tanıdıklık gibi yorumlayan biri, açıklama istendikten sonra bu kelimeye daha katı bir anlam yükleyebilir.

Bu iki ihtimal, sonucun ilginçliğini ortadan kaldırmaz; hangi ek karşılaştırmanın gerektiğini gösterir. Başlangıç ile son arasındaki fark, arada yapılan işlemin etkisi diye hemen adlandırılamaz. Zaman geçmesi, tekrar sorulması veya ölçekteki kelimenin anlamının değişmesi de aynı farkın bir bölümünü üretebilir. Araştırmacılar ikinci deneyde bu açıkları hedefleyen değişiklikler yaptı. [1]

Açıklamak yerine görülen paragrafı yazmak

İkinci deneyde bir grup yine bir aygıtı açıkladı; kontrol grubu ise bir odanın betimlendiği paragrafı ekrandaki görüntüden metin kutusuna aktardı. Paragraf kopyala-yapıştır yapılamıyordu. Böylece kontrol grubunun da okuyup yazması sağlandı, fakat ondan bir mekanizmanın nedenler zincirini üretmesi istenmedi. Bu kontrol hiçbir zihinsel işlem yapılmayan boş bekleme değildi; açıklama üretmeyen farklı bir etkinlikti.

Ölçek yönergesi de başlangıçtan itibaren daha açıktı. Kişiden bir işleyişi ne kadar anladığını puanlarken onu nedensel olarak açıklayabilme becerisini düşünmesi istendi. Böylece ikinci puanlamaya gelindiğinde anlayışın anlamının ilk kez değişmesi olasılığı azaltılmaya çalışıldı. Bu düzenleme, aynı sözcüğün her katılımcı için bütünüyle aynı anlama geldiğini garanti etmez; belirli bir alternatif açıklamayı daha az makul hale getirir. [1]

Kontrol grubunda da puan düşüşü görüldü. Buna rağmen açıklama grubundaki düşüş daha büyüktü; hem açıklanan hem diğer aygıtlara ilişkin değerlendirmeler değişiyordu. Bu nedenle bütün farkı yalnız ikinci kez ölçülmeye bağlamak yetersizdi. Öte yandan kontrol grubunu hiç değişmemiş gibi anlatmak da yanlıştır. Bulgular, tekrar değerlendirme ile açıklama girişiminin katkılarını ayrı ayrı düşünmeyi gerektirir. [1]

Mekanik aygıttan doğa olayına geçmek

Üçüncü deneyde altı konunun dördü değiştirildi. Mekanik aygıtların yanına karın oluşumu ve deprem gibi doğa olayları ile ekonomik ve siyasal sistemlere ilişkin konular eklendi. Böylece yayılmanın yalnız birbirine benzeyen aygıtlar arasında olup olmadığı sınandı. Açıklama girişiminden sonra, başka alanlardaki önceden puanlanmış konulara ilişkin anlayış yargıları da ortalamada azaldı. [1]

Bu sonuç, her kişinin her konuya daha düşük puan verdiği anlamına gelmiyordu. Bazı konuların kendisi açıklandığında puanı artabiliyor, buna rağmen diğer konuların puanları düşebiliyordu. Ayrıca aynı şeyi açıklamak ile farklı şeyi açıklamak arasında hangisinin her koşulda daha büyük azalma yarattığı net değildi. Ortalama örüntüyü bütün tekil durumların aynı davranışı olarak sunmak, çalışmanın özellikle kaydettiği çeşitliliği gizler.

En önemlisi, başka konudaki puanın azalması o konuya ilişkin gerçek bilginin azaldığını göstermez. Deneyin bu sonucu, öz değerlendirme hakkındadır. Aynı nedenle daha düşük güveni otomatik olarak daha doğru güven sayamayız. Bunun için yargıyı gerçek bilgiyle karşılaştıracak ayrıca bir ölçüt gerekir. Kişinin kendini daha az bilgili hissetmesi ile bilgisini daha iyi kalibre etmesi aynı iddia değildir.

İki olası açıklama ve açık kalan sınırlar

Araştırmacılar, ayrı konulara ilişkin yanılsamaların birbirine bağlı olabileceğini tartıştı: Bir konuda yaşanan açıklama güçlüğü başka konulardaki güveni de sorgulatabilir. Başka bir olasılık, sonuçların daha genel bir aşırı güven örüntüsünü yansıtmasıdır. Veriler bu açıklamalar arasında eksiksiz bir seçim yaptırmıyordu. Deney beklentilerinin yanıtları etkilemesi de kontrol grubunun bulunmasıyla bütünüyle dışlanmış sayılmaz. [1]

Üç deney önceden kaydedilmişti, fakat yayımlanan metinde editör önerisiyle daha basit analizler sunulduğu ve ilk analiz planından ayrıldığı açıklandı. Bildirilen testler yönlü, yani tek kuyrukluydu. Ayrıca bazı koşullardaki dengesiz katılımcı sayıları seçici bırakma olasılığını gündeme getiriyordu. Ön kayıt olması, son rapordaki bütün analizin değişmeden o plana uyduğu anlamına gelmez; bu fark da kanıt değerlendirmesinin parçasıdır. [1]

Kendini sorgulamak, kalıcı bir sonuç ilan etmek değildir

Çalışmada yeniden değerlendirilen konular daha önce de puanlanmıştı. Açıklama sonrasında ilk kez tanıtılan bir konuya güvenin aynı şekilde değişip değişmeyeceği gösterilmedi. Etkinin ne kadar sürdüğü de bilinmiyordu. Bir öğretmenin, arkadaşın veya aile üyesinin benzer sorusunun laboratuvar düzenindeki etkiyi aynen üreteceği ayrıca sınanmamıştı. Bu nedenle sonuç, kalıcı alçakgönüllülük eğitimi veya her tartışmayı çözen bir yöntem diye sunulamaz. [1]

Kanıtın taşıdığı ilginç ayrım daha sınırlıdır: Bir işleyişi açıklama girişimi, yalnız o işleyiş hakkındaki yargıyı değiştirmeyebilir. Deneyim, başka konulardaki bilgi güvenini de geçici olarak yeniden düzenleyebilir. Bunu anlamanın yolu daha düşük puanı kendiliğinden başarı saymak değil, kişinin neyi bildiğiyle neyi bildiğini düşündüğünü ayrı sorular olarak tutmaktır. Açıklama, bu iki soru arasındaki mesafeyi görünür kılabilecek bir etkinliktir; mesafeyi her durumda kapattığının garantisi değildir. [1]

Kaynaklar

[1] Meyers, E. A., Gretton, J. D., Budge, J. R. C., Fugelsang, J. A. ve Koehler, D. J. (2023). Broad effects of shallow understanding: Explaining an unrelated phenomenon exposes the illusion of explanatory depth. Judgment and Decision Making, 18, e24. https://doi.org/10.1017/jdm.2023.24

Kaynak çalışma Creative Commons Atıf 4.0 lisanslıdır: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Bu metin özgün açıklama ve değerlendirmedir; resmi çeviri değildir.