Hatırlanan Sonucu Düzeltmek: Çıkarım Hataları ve Geri Bildirim

Birinin çantasından şemsiye çıkardığını okuduğunuzu düşünün. Daha sonra o kişinin şemsiyesini açtığını hatırlamak kolay gelebilir; oysa ilk cümle bunu söylememiştir. Bu, konuyu açıklamak için kurulmuş bir örnektir, araştırmada kullanılan bir uyaran değildir. Önemli ayrım şudur: Olası bir devamı anlamak, o devamın gerçekten sunulduğunu hatırlamakla aynı şey değildir. Anlam kurmaya yardım eden çıkarım, önceki metnin içeriği sorulduğunda yanlış bir yanıt hâline gelebilir.

María J. Maraver ve çalışma arkadaşlarının 2022 araştırması, bu tür çıkarım hatalarının nasıl düzeltilebildiğini inceledi. Soru yalnız doğru yanıtı tekrar göstermenin yararlı olup olmadığı değildi. Kişinin önce kendi hatalı yanıtını bellekten getirmesi, ardından sunulan doğru bilgiden yararlanmasını değiştiriyor muydu? İki deney, bu soruyu farklı görevlerle ve geri bildirim verilip verilmediğini ayrıca değiştirerek ele aldı. [1]

İlk cümleye geri dönmek

Çalışmada Portekizce, belirli bir sonucu düşündüren fakat onu açıkça belirtmeyen cümleler kullanıldı. İlk deneyin malzemesi, ön çalışmada sık çıkarım hatası doğuran cümlelerden seçilmişti. Dolayısıyla buradaki hata sıklığı, bütün gündelik konuşmaların ne kadar yanlış hatırlandığına ilişkin bir nüfus tahmini değildir. Araştırmacılar, düzeltmenin etkisini incelemek için hata üretmeye elverişli bir malzeme kümesi oluşturmuştu. [1]

Deneyde doğru cevap, mutlaka ilk cümlenin her sözcüğünü aynen üretmek değildi. İlk anlamı koruyan eşanlamlı anlatımlar da doğru sayılabiliyordu. Buna karşılık, yalnız olası olan sonucu olmuş gibi yazmak çıkarım hatası olarak sınıflandırılıyordu. Başka yanlış eklemeler ve boş bırakılan yanıtlar ayrı kategorilerdi. Bu ayrım, bütün başarısız yanıtları tek bir hata torbasına koymamayı sağlıyordu. [1]

İlk deneye Lizbon Üniversitesinden yüz yirmi öğrenci katıldı. Öğrenciler, hatırlama veya yeniden okuma ile geri bildirim varlığı veya yokluğunun birleştiği dört koşula rastgele ayrıldı. Başlangıçta herkes aynı tür doğru cümleleri okudu. Ardından araya başka bir görev girdi ve asıl karşılaştırmanın yapıldığı ara aşamaya geçildi. Bu, henüz öğrenilmemiş cevabı rastgele tahmin etme deneyi değildi; daha önce sunulmuş bilgiyi geri getirme sorunuydu. [1]

Kendi yanıtını vermek ve bir yanıtı okumak

Hatırlama koşulunda cümlenin kritik kısmı eksikti. Katılımcı, ilk sunumdaki bilgiyi kullanarak boşluğu tamamladı. Yeniden okuma koşulunda ise başka bir kişinin hatırlama çıktısı olarak tanıtılan cümleleri okudu. Bu cümlelerin yarısı başlangıçtaki anlamı koruyor, yarısı beklenen çıkarım hatasını içeriyordu. Dolayısıyla karşılaştırma, hatalı hatırlama ile yalnız kusursuz doğru metni yeniden okuma arasında değildi. [1]

Geri bildirim koşulunda her yanıtın veya okunan cümlenin ardından başlangıçtaki doğru cümle yeniden gösterildi. Geri bildirim almayanlar aynı zaman aralığında basit aritmetik işlemler yaptı. Sonraki testte herkes cümlelerdeki eksik bilgiyi tamamladı; bu son testte yeni geri bildirim verilmedi. Böylece ara aşamada yapılan işlemin ve doğru bilginin ardından sunulmasının sonraki yanıta katkısı karşılaştırılabildi. [1]

Doğru geri bildirimin hatırlama sonrasında verilmesi, çıkarım hatalarının düzeltilmesinde yeniden okuma sonrasına göre daha güçlü bir yarar gösterdi. Ancak bu sonucu hata yapmak kendiliğinden iyidir diye özetlemek doğru olmaz. Geri bildirim bulunmadığında hatalı hatırlama, yanlış çıkarımların sürmesine de yol açabiliyordu. Yararlı görünen düzen, yalnız hatanın üretilmesi değil, ardından ilk doğru içeriğin erişilebilir olmasıydı. [1]

İlk karşılaştırmanın açık bıraktığı sorun

İlk deneyde hatırlayanların ürettiği hata oranı değişkendi; yeniden okuyanlara sunulan yanlış cümle oranı ise sabit tutulmuştu. Üstelik bir grupta hata kişinin kendisinden, diğerinde ekrandaki metinden geliyordu. İlk cümle ve düzeltme de dışarıdan sunulduğundan, yeniden okuyanlar için farklı kaynakların birbirine karışması daha olası olabilirdi. Bunlar, bulunan yararın yorumunda dikkate alınması gereken tasarım farklarıydı. [1]

İkinci deney bu nedenle daha sıkı bir karşılaştırma kurdu. Çevrimiçi çalışmaya alınan yüz yirmi sekiz kişiden sekizi kesinti, düşük dikkat bildirimi veya eşleştirme eksikliği nedeniyle çıkarıldı; analiz yüz yirmi kişiyle yapıldı. Katılımcılar etkin veya edilgin tanıma ile geri bildirim varlığı veya yokluğunun birleştiği koşullardaydı. Malzeme hem kritik çıkarım cümlelerini hem doldurucu cümleleri içeriyordu. [1]

Etkin grupta kişi, gösterilen cümlenin başlangıçta gördüğü içerikle uyuşup uyuşmadığına karar verdi. Edilgin gruptaki eşine aynı cümleler ve etkin katılımcının verdiği yanıtlar gösterildi; kendisinin karar vermesi istenmedi. Böylece yalnız doğru ve yanlış bilgi miktarı kabaca benzetilmedi, sunulan içerik ve yanıtlar kişiler arasında eşleştirildi. Bu, katılımcıların birbirleriyle canlı olarak tartıştığı bir öğrenme oturumu değildi. [1]

Yararı hangi ölçü gösterdi?

İkinci deneyde de doğru geri bildirim, çıkarım hatalarını azaltmada etkin tanıma sonrasında daha büyük bir yarar sağladı. Fakat bütün ölçüler aynı örüntüyü vermedi. Diğer yanlış eklemeler ve boş yanıtlar için aynı genel üstünlük saptanmadı. Başlangıçta doğru olan yanıtların korunması da, başlangıçtaki hataların düzeltilmesinden ayrı hesaplandı. İki farklı başarıyı tek yüzdeyle anlatmak önemli ayrıntıları kaybettirir. [1]

Özellikle hata düzeltme göstergesinde, etkin ve edilgin görevleri geri bildirim koşullarını ayırmadan karşılaştıran genel etki anlamlı değildi. Anlamlı olan, geri bildirimin katkısının görev türüne göre değişmesiydi. Bu yüzden etkin karar vermek her durumda daha çok hatayı düzeltir cümlesi yerine, doğru geri bildirimle birlikte ortaya çıkan koşullu yararı anlatmak gerekir. Hatalı ara yanıtlardan kaçının sonunda düzeldiğini ölçen oran da bütün cümlelerin öğrenilme yüzdesi değildir. [1]

Kısa süreli bir düzeltmeden çıkarılabilecek sonuç

Araştırmacılar geri bildirimi hemen sundu; farklı gecikmelerin hangisinin daha iyi olduğunu bu deneylerde karşılaştırmadı. Katılımcıların hatalarına ne kadar güvendiği de ölçülmedi. Dolayısıyla yüksek güvenli hataların daha kolay düzeltildiği veya anında düzeltmenin bütün alternatif zamanlamalardan üstün olduğu bu çalışmanın doğrudan sonucu değildir. [1]

Son testler kısa süreli öğrenmeyi değerlendirdi. Haftalar sonraki kalıcılık, klinik bellek sorunları veya gerçek tanıklıkların yeniden yazılması için güvence sunulmadı. Belleğin hatırlama sonrasında değişime açık olabileceği açıklaması, davranışsal sonuçlarla uyumlu bir kuramsal yorumdur; bu deneylerde biyolojik yeniden pekiştirme mekanizması doğrudan ölçülmedi. [1]

Eldeki kanıtın öğretici tarafı, hatayı romantikleştirmeden düzeltmenin koşullarına bakmasıdır. Bir çıkarımı kendi yanıtı olarak üretmek ile başka birinin yanıtını okumak, aynı düzeltme cümlesiyle karşılaşınca aynı sonucu vermeyebilir. Fakat yanlış yanıtı ortaya çıkarmak, doğru içerik sunulmadığında yeterli değildir. Çalışmanın güçlü sonucu, hata ile geri bildirimi ayrı ayrı değil, birbirini izleyen bir öğrenme olayı olarak sınamasıdır.

Kaynaklar

[1] Maraver, M. J., Lapa, A., Garcia-Marques, L., Carneiro, P. ve Raposo, A. (2022). Can we learn from errors? Retrieval facilitates the correction of false memories for pragmatic inferences. PLOS ONE, 17(8), e0272427. https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0272427 . DOI: 10.1371/journal.pone.0272427. Creative Commons Attribution lisanslı araştırmaya dayanan bağımsız açıklama.