İkinci Denemede Daha İyi: Motor Öğrenmenin Ayrışan Bileşenleri

Elinizi hedefe doğru hareket ettiriyorsunuz, fakat ekrandaki imleç başka bir yöne gidiyor. Bir süre sonra bu uyumsuzluğu telafi etmeyi öğrenebilirsiniz: eli biraz farklı yöne göndererek imleci hedefe ulaştırırsınız. Aynı düzenle yeniden karşılaşınca başlangıçtaki başarınız artabilir. Ancak bu artış, hareketi değiştiren bütün süreçlerin aynı ölçüde güçlendiğini gösterir mi? Guy Avraham, J. Ryan Morehead, Hyosub E. Kim ve Richard B. Ivry'nin 2021 araştırması, toplam başarıyı parçalara ayırınca daha karmaşık bir tablo bulunduğunu gösteriyor. [1]

Çalışma, aynı görsel motor bozunmayla ikinci kez karşılaşmanın etkisini araştırdı. Yeniden öğrenmenin ilk öğrenmeden daha hızlı ilerlemesi, öğrenme tasarrufu olarak adlandırılır. Fakat bu tasarruf, önceki başarılı stratejiyi yeniden kullanmaktan da gelebilir. Bilinçli nişan değişikliği ile açık bir karar olmadan gelişen duyusal motor uyarlanma, benzer el hareketlerine katkıda bulunabilir. Araştırmacılar bu katkıları ayırmak için tek bir başarı puanıyla yetinmedi; farklı yönergeler ve geri bildirim koşulları kullandı. [1]

İmleci vurmak ile eli yönlendirmek

İlk deneyde yirmi dört kişi, ellerini doğrudan göremedikleri bir düzende tablet üzerindeki aracı başlangıç noktasından hedeflere doğru kaydırdı. Ekran, hareketin görsel geri bildirimini sağlıyordu. Öğrenme denemelerinin bir bölümünde imlecin hareket yönü, elin yönüne göre kırk beş derece döndürülmüştü. Katılımcıdan imleci hedefe ulaştırması isteniyordu. Böyle bir durumda hedefin karşısındaki farklı bir doğrultuya bilinçli olarak nişan almak, görsel sapmayı telafi etmeye yardım edebilir. [1]

Diğer denemelerde imleç gösterilmiyor, kişiden kullandığı stratejiyi bırakıp elini doğrudan hedefe göndermesi isteniyordu. Bu yoklama denemeleri, bilinçli nişan değişikliğinden ayrı olarak kalan uyarlanmayı değerlendirmeyi amaçlıyordu. Ayrım, katılımcının her hareketten önce niyetini sözle bildirmesine dayanmıyordu. Görev yönergesi değiştirilerek davranışın hangi bölümünün sürdüğü inceleniyordu. Dolayısıyla örtük bileşen, doğrudan zihnin içinden okunmuş bir büyüklük değil, deney düzeniyle elde edilen bir tahmindi. [1]

Öğrenme döneminin ardından, görsel geri bildirim olmadan yapılan bir blokta kişiden yine doğrudan hedefe uzanması istendi. Elin buna rağmen sapması, son etki olarak kullanıldı. Daha sonra doğru görsel geri bildirimle uzun bir arındırma dönemi uygulandı ve aynı döndürme yeniden sunuldu. Arındırma, yalnız oturup dinlenmek değildi; katılımcılar hareket yapmaya devam ediyordu. Önceki uyarlanmanın davranışta kalan etkisini azaltmak, ikinci öğrenme dönemini yorumlayabilmek için önemliydi. [1]

Toplam kazancın içinde aynı yönde gitmeyen sonuçlar

İmleci hedefe götürmeye çalışılan denemelerde ikinci öğrenmenin başlangıcı daha başarılıydı. İlk dönemin sonunda ulaşılan düzeye yakınlaşınca ise dönemler arasındaki fark belirgin değildi. Erken kazanım ile son ulaşılan düzeyin aynı ölçüt olmadığı burada görülür. Bir görevi daha çabuk çözmeye başlamak, sonunda mutlaka daha ileri bir noktaya ulaşmak anlamına gelmez. [1]

Örtük uyarlanmayı değerlendiren denemeler daha ihtiyatlı bir okuma gerektiriyordu. Yoklama denemelerinde genel dönem farkı anlamlı değildi. Erken bölümde küçük bir artış bulunmuş, fakat bütün zaman seyrini ele alan küme çözümlemesinde dönemler arasında anlamlı fark gösterilmemişti. Üstelik kişi, imleci telafi etme stratejisini her yoklamada tamamen bırakmazsa, bu artışın bir bölümü stratejinin ölçüme karışmasından gelebilirdi. Araştırmacılar bu ihtimali açıkça tartıştı. [1]

Buna karşılık öğrenme sonrasındaki geri bildirimsiz son etki, ikinci dönemde daha küçüktü. Başarı artışını bütün motor sistemin aynı yönde hızlanması gibi anlatmak bu bulguyu gizler. Bir yanda toplam performansın erken kazanımı, diğer yanda daha zayıf bir son etki vardı. Ancak bunu da bütün örtük ölçümlerin her anda azaldığı biçiminde özetlemek doğru değildir. Sonucun hangi deneme türünde ve hangi öğrenme evresinde bulunduğu önemini korur. [1]

Kontrol edilemeyen açısal geri bildirim

İkinci deney, strateji değiştirme sorununu azaltmak için başka bir yöntem kullandı. İmlecin yönü, el hangi yöne giderse gitsin hedefe göre on beş derece sapmalı bir yola sabitlendi. Ekrandaki imleç tümüyle hareketsiz değildi: merkezden uzaklığı elin ilerlemesine bağlıydı, fakat açısal doğrultusu elin yönüne bağlı değildi. Katılımcılara bu durum gösterildi ve imleci dikkate almadan doğrudan hedefe hareket etmeleri söylendi. Böylece farklı yöne nişan alarak imlecin açısını düzeltmek mümkün değildi. [1]

Buna rağmen eller, geri bildirimin sapmasının karşı yönüne doğru zamanla kaydı. Katılımcılar deney sonundaki sorularda doğrudan hedefe yönelmeyi planladıklarını ve ellerindeki sistematik yön değişiminin farkında olmadıklarını bildirdi. Bu gözlemler, değişimin örtük uyarlanmayı yansıttığı yorumunu destekliyordu. Yine de bu, kişinin bütün iç deneyiminin eksiksiz ölçüldüğü anlamına gelmez; davranış, yönerge ve sonradan verilen bildirim birlikte değerlendirilmişti. [1]

İkinci deneyde on altışar kişilik iki grup vardı. Test grubu iki öğrenme dönemi yaşadı; aradaki arındırmada önce ters yönde sabitlenmiş geri bildirim, ardından doğru geri bildirim kullanıldı. Kontrol grubu ise uzun ve kesintisiz tek bir sabitlenmiş geri bildirim dönemi gördü. Bu karşılaştırma, sırf görev uzun sürdüğü için gelişen yorgunluk veya alışmanın ikinci dönemdeki azalmayı açıklayıp açıklayamayacağını değerlendirmeye yardım ediyordu. [1]

Test grubunda ikinci dönemin sonlarına doğru uyarlanma ve ardından ölçülen son etki daha küçüktü. Erken öğrenme bölümündeki sayısal azalma ise anlamlı değildi. Kontrol grubunda uzun maruziyet boyunca buna benzer bir geç dönem düşüşü bulunmadı. Bu örüntü, yalnız süre uzamasıyla açıklanan basit bir yorgunluk hikâyesini zayıflatır. Fakat gruplar arasındaki her karşılaştırmanın anlamlı olduğu söylenemez: ilk son etki döngüsüne dayanan doğrudan grup farkı anlamlı değildi; zaman seyrindeki küme çözümlemesi daha seçici farklılıklar gösterdi. [1]

Yeniden karşılaşmanın tek bir anlamı yok

Araştırmacılar aynı temel düzeni kırk sekiz kişinin kendi bilgisayarında yaptığı çevrimiçi bir çalışmada da sınadı. Geç öğrenme ve son etki sonuçları azalma yönünü destekledi; ancak genel dönem etkisi tek başına anlamlı değildi. Farklı evrelerin birbirine karıştırılmaması, bu tekrarın değerlendirilmesinde de gerekliydi. Çevrimiçi düzen ayrıca herkesin aynı laboratuvar aygıtını kullanması anlamına gelmiyordu; katılımcılar kendi fare veya izleme dörtgenleriyle çalıştı. [1]

Azalmanın mekanizması ise araştırmayla kesin olarak çözülmedi. Tanıdık hataya karşı duyarlılığın değişmesi ile arındırma sırasında oluşan başka öğrenmelerin girişimi olası açıklamalardı. Bunlar kanıtlanmış sinirsel süreçler gibi sunulamaz. Çalışma, bütün örtük öğrenme türlerinin yeniden karşılaşmada zayıfladığını da göstermiyor. Bulguların kapsamı, kullanılan görsel motor dönüşüm ve geri bildirim düzenleridir; bir beceri edinme reçetesi veya klinik uygulama önerisi değildir. [1]

Bu deneylerin güçlü dersi, ikinci denemede daha iyi görünmenin tek başına yeterli açıklama olmadığıdır. Önceki stratejiyi daha etkili devreye sokmak toplam başarıyı artırabilirken, ayrı bir uyarlanma ölçüsü daha küçük olabilir. Öğrenmenin bileşenlerini ayırmak, başarıyı küçümsemek değil, başarının neyin değişmesiyle ortaya çıktığını anlamaktır. Aynı el hareketinin altında her süreç aynı hızda, aynı yönde ilerlemek zorunda değildir.

Kaynaklar

[1] Avraham, G., Morehead, J. R., Kim, H. E. ve Ivry, R. B. (2021). Reexposure to a sensorimotor perturbation produces opposite effects on explicit and implicit learning processes. PLOS Biology, 19(3), e3001147. https://journals.plos.org/plosbiology/article?id=10.1371/journal.pbio.3001147 . DOI: 10.1371/journal.pbio.3001147. Creative Commons Attribution lisanslı özgün araştırma; bu yazı bağımsız bir açıklama ve değerlendirmedir.